تعطیلی «تا اطلاع ثانوی»؛ قلب تاریخی تهران از نفس میافتد؟
تعطیلی ناگهانی کاخ گلستان، یکی از مهمترین نمادهای تاریخی و هویتی تهران، بیش از آنکه یک خبر اداری ساده باشد، نشانهای نگرانکننده از وضعیت میراث فرهنگی در پایتخت است. مجموعهای که قرنها شاهد فراز و فرود تاریخ ایران بوده، حالا «تا اطلاع ثانوی» درهایش را به روی مردم بسته است؛ بیآنکه توضیح روشنی درباره چرایی و زمان بازگشایی آن ارائه شود.
تعطیلی ناگهانی کاخ گلستان، یکی از مهمترین نمادهای تاریخی و هویتی تهران، بیش از آنکه یک خبر اداری ساده باشد، نشانهای نگرانکننده از وضعیت میراث فرهنگی در پایتخت است. مجموعهای که قرنها شاهد فراز و فرود تاریخ ایران بوده، حالا «تا اطلاع ثانوی» درهایش را به روی مردم بسته است؛ بیآنکه توضیح روشنی درباره چرایی و زمان بازگشایی آن ارائه شود.
کاخ گلستان فقط یک مجموعه گردشگری نیست. اینجا جایی است که فرمان مشروطیت در مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی امضا شد؛ نقطهای که تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران مسیر تازهای پیدا کرد. تعطیلی چنین مکانی، آن هم بدون شفافیت، پرسشهای جدی درباره نحوه مدیریت و اولویتهای فرهنگی ایجاد میکند.
این تعطیلی در حالی رخ میدهد که آمارهای رسمی وزارت میراث فرهنگی نشان میدهد کاخ گلستان در سالهای اخیر، بهویژه در نوروز، همواره جزو پربازدیدترین بناهای تاریخی تهران بوده؛ در کنار سعدآباد و نیاوران. یعنی مکانی زنده، پرمخاطب و تاثیرگذار، نه یک بنای متروک یا کماهمیت.
کارشناسان حوزه میراث معتقدند تعطیلیهای «نامحدود» بیش از آنکه به حفاظت کمک کند، به تدریج پیوند مردم با تاریخ را قطع میکند. وقتی دسترسی عمومی به آثار هویتی محدود شود، میراث فرهنگی از «سرمایه اجتماعی» به «شیء پشت ویترین» تبدیل میشود؛ چیزی که فقط اسمش باقی میماند.
کاخ گلستان در قلب تهران ایستاده، اما حالا در سکوتی سنگین فرو رفته است. سکوتی که اگر طولانی شود، نه فقط یک مجموعه تاریخی، بلکه بخشی از حافظه جمعی شهر را به حاشیه میراند.
تعطیلی کاخ گلستان، اگر موقتی و شفاف نباشد، میتواند به یک نشانه تبدیل شود: نشانهای از فاصله گرفتن مدیریت شهری و فرهنگی از مردم و تاریخ زنده این شهر.
تاریخچه کاخ گلستان تهران
کاخ گلستان تهران در دورههای مختلف دستخوش تحولات زیادی بوده که در ادامه به اون ها اشاره میکنیم.
دوران صفویه
کاخ گلستان یکی از قدیمی ترین و زیباترین بناهای تاریخی تهرانه که تاریخچه اون به دوران صفویه بر می گرده. این کاخ در ابتدا به عنوان یک باغ و اقامتگاه شاهان صفوی ساخته شد. در زمان شاه عباس صفوی، تهران به عنوان یکی از اقامتگاه های پادشاهی انتخاب شد و باغ گلستان هم به تدریج شکل گرفت.
دوران زندیه
در دوران کریم خان زند، تهران به عنوان پایتخت ایران انتخاب شد و بسیاری از بناهای تاریخی در این دوران توسعه یافتند. کریم خان زند در سال ۱۱۷۲ ه.ق. اقدام به ساخت عمارت دیوان خانه در باغ گلستان کرد که اساس ساخت و سازهای بعدی کاخ گلستان رو پایه گذاری کرد.
دوران قاجاریه
با به قدرت رسیدن آغا محمدخان قاجار در اواخر قرن ۱۸ میلادی، تهران به عنوان پایتخت رسمی ایران اعلام شد و کاخ گلستان به عنوان مقر اصلی حکومت قاجار مورد توجه قرار گرفت. در این دوران، شاهان قاجار از جمله فتحعلی شاه و ناصرالدین شاه اقدام به گسترش و بازسازی کاخ گلستان کردند.
ناصرالدین شاه به دلیل علاقهمندی به فرهنگ و هنر اروپایی، تغییرات بسیاری در معماری و تزئینات کاخ گلستان ایجاد کرد و بناهای مختلفی از جمله شمس العماره، تالار سلام، تالار آینه و کاخ ابیض رو به مجموعه اضافه کرد.
دوران پهلوی
در دوران پهلوی، کاخ گلستان همچنان به عنوان یکی از اقامتگاه های رسمی مورد استفاده قرار میگرفت. رضا شاه پهلوی و محمدرضا شاه پهلوی نیز تغییرات و بازسازیهایی در بعضی از بخش های کاخ انجام دادند.
دوران جمهوری اسلامی
پس از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷، کاخ گلستان به عنوان یکی از مهمترین میراثهای فرهنگی کشور مورد حفاظت و مرمت قرار گرفت و به موزه تبدیل شد. این کاخ در سال ۲۰۱۳ میلادی به عنوان میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
معماری و بخش های مختلف کاخ گلستان تهران
کاخ گلستان تهران شامل چندین بخش مختلفه که هر کدوم از نظر معماری و تاریخی ارزش بالایی دارند. از مهم ترین بخشهای این کاخ میشود به شمس العماره، تالار آینه، تالار سلام، ایوان تخت مرمر و موزههای مختلف اشاره کرد. این بخش ها نه تنها از نظر معماری و تزیینات داخلی، بلکه از نظر تاریخی هم حائز اهمیت هستند و نمایشگر دوران مختلف تاریخ ایران خواهند بود.
شمس العماره: شمسالعماره یکی از برجسته ترین بخش های کاخ گلستان تهرانه. این بنا به دستور ناصرالدین شاه قاجار در سال ۱۸۶۵ میلادی ساخته شد و به عنوان اولین ساختمان بلند تهران شناخته می شه. شمسالعماره دارای پنج طبقه است و از مهمترین ویژگیهای اون میشود به تزئینات داخلی زیبا، بالکن های مشرف به شهر و برجهای دوگانه ای که نمادی از تجدد و نوآوری در دوران قاجار محسوب می شند، اشاره کرد. این بنا به دلیل معماری منحصر به فرد و چشم انداز وسیع از تهران، همواره مورد توجه بازدیدکنندگان بوده.
تالار آینه: تالار آینه یکی از زیباترین و دیدنیترین بخشهای کاخ گلستان است. این تالار به خاطر تزیینات بی نظیرش با آینه های کوچک و بزرگ شهرت دارد.
استفاده از آینههای متعدد و هنرمندانه در تزیینات داخلی تالار، باعث شده تا نور به شکلی خیرهکننده منعکس بشود و جلوهای باشکوه به این مکان ببخشد. تالار آینه محل برگزاری مراسم رسمی، جشن های درباری و ملاقات های مهم شاهان قاجار بوده.
تالار سلام: تالار سلام یکی دیگه از بخش های مهم کاخ گلستان است که به خاطر معماری فاخر و تزیینات ارزشمندش شناخته میشود. این تالار محل برگزاری مراسم رسمی سلام نوروزی و پذیرایی از سفرا و مهمانان خارجی بوده. سقف این تالار با نقوش گچ بری و آیینه کاریهای زیبا تزیین شده و دیوارهای آن با تابلوهای نقاشی و پرده های نفیس آراسته شدند.
ایوان تخت مرمر: ایوان تخت مرمر یکی از قدیمی ترین بخش های کاخ گلستانه که به دستور کریم خان زند ساخت شد و بعدها در دوران قاجار تکمیل شده است. این ایوان دارای یک تخت مرمرینه که به طرز هنرمندانهای تزیین شده و شاهان قاجار در مناسبت های مختلف روی آن مینشستند. این بخش از کاخ به دلیل هنر حجاری و کنده کاریهای نفیس بر روی مرمر، بسیار مورد توجه قرار می گیرد.
نویسنده: نازلی کامیاب